De kerk van het vliegende Spaghettimonster: anti-religie of een publieke religie pur sang?

Wie is de Mol?

In Wie is de Mol 2017 liep kandidaat Diederik Jekel met verschillende grappige T-shirts rond. Op sommigen stonden wetenschappelijke formules (die verwezen naar iets rondom de mol), op anderen gekke afbeeldingen (zoals een spruitje, omdat de vorige mol zo genoemd werd). Maar, het T-shirt wat mij het meest opviel was er een met een afbeelding van het FSM, oftewel the Flying Spaghetti Monster.

Het vliegende Spaghettimonster is de God van een nieuw soort kerkgenootschap. Zo staan ze ten minste ingeschreven in het KvK.  Een andere naam voor deze godsdienst is het ‘Pastafarianisme’. In wezen is het begonnen als een kritiek op de plek van religie (vooral het creationisme) in het Amerikaans onderwijs. De vorm waarin die kritiek werd gegoten, was een soort van satirische tegenhanger van religie; een zelfbedachte godsdienst met een vliegend Spaghettimonster als God, ‘liever nietjes’ als geboden, een vergiet op het hoofd als kledingvoorschrift (respect voor het VSM), een piraat als profeet en naast vrede en het verdwijnen van armoede is ook supersnel internet een van de doelstellingen van deze kerk. Wat deze kerk verder vooral niet wil, is dat uit naam van religie mensen worden beknot in hun vrijheid.

Kerk of parodie?

Maar is het nu een kerk, of een satirische parodie? Gek genoeg is dat moeilijk te bepalen, want deze parodie werkt eigenlijk alleen als het serieus genomen wordt als echte religie. En, dat gebeurt al in diverse landen. Zo mag je in Oostenrijk met een vergiet op je hoofd op je paspoort worden afgebeeld en kan je in Nieuw Zeeland officieel trouwen volgens de pastafariaanse religie. Het is dus zeker een kerk. En tegelijkertijd een parodie.

Wat is de status van deze religie in Nederland? In ieder geval zijn er bekende Nederlanders die zich er mee identificeren, zoals dus Diederik Jekel. En hij is lang niet de enige. Ook Arjen Lubach heeft bijvoorbeeld laten weten zich verbonden te voelen met deze kerk, onder andere door een afbeelding van hemzelf met een vergiet op zijn hoofd op twitter te zetten. Lubach wilde zich trouwens eerder ook door de Tweede Kamer tot Farao der Nederlanden laten kronen, maar dat kon niet, omdat het ‘toekennen van feesttitels een privékwestie is’ en dus niet iets van de Tweede Kamer. En wanneer Lubach bedoelde dat hij Farao zou zijn in de historische traditie van Egypte, dan zou hij dus ook als godheid moeten worden vereerd ‘en dat is in strijd met onze diepgewortelde normen en waarden’.

Niet serieus te nemen

Er is nog een parallel tussen deze twee religieuze uitingen van Arjen Lubach. Beide religies die Lubach omarmt worden door de overheid niet serieus genomen. De rechtbank van Eindhoven verklaarde namelijk dat ook de kerk van het vliegend Spaghettimonster (kvhVSM) niet serieus genoeg is om op grond van een uitzondering in de wet voor religies te worden toegestaan met een vergiet op het hoofd op een paspoort foto te staan. Dit had te maken met de satirische vorm waarin de “heilige boeken” van het pastafarianisme zijn geschreven en de bijbehorende anachronismen (inconsistenties). Zo noemde de rechter het niet serieus te nemen dat een piraat in het jaar 1800 stenen in bezit zou hebben gehad met daarop de 10 ‘liever-nietjes’ (die hij overigens liet vallen, waardoor er nu nog maar 8 ‘liever-nietjes’ over zijn), waarop het goedkoper maken van breedbandkabel internet als doel geformuleerd zou zijn. Vervolgens oordeelde de rechter dat deze overtuiging ook niet serieus te nemen is, omdat de pastafariaan in kwestie op vragen over de rol van piraten in zijn geloof en de in de ‘liever nietjes’ voorkomende anachronismen niet zelfstandig weet te beantwoorden.

Religie is privé, of toch niet?

Eigenlijk zegt de rechter, dat het probleem met deze religie is dat het geen privékwestie is. Juist omdat deze aanhanger geen zelfstandig antwoord weet te formuleren, geeft hij volgens de rechter blijk dat er van een serieuze geloofsbeleving geen sprake is. Interessant genoeg is er van publieke beleving juist wel sprake. Zo twitterde Arjen Lubach meteen dat hij het ernstig vond dat de rechter oordeelde over de inhoud van een religie. Aan de andere kant, in een twitter-discussie met theoloog Stefan Paas geeft Lubach weer aan dat hij vooral atheïst is en dat het pastafarianisme evident absurd is. Het punt is dat dit volgens hem het godsgeloof ook evident absurd maakt (en daarmee dus een vorm van anti-religie is), terwijl dit volgens Stefan Paas absoluut niet zo is. Over God kunnen redelijke mensen redelijkerwijs verschillen en over het VSM niet, zegt deze theoloog.

Dit neemt niet weg dat er ‘pastafarianen’ zullen zijn voor wie dit geloof een subjectieve betekenis heeft. Dit zal niet veel anders zijn van een atheistische kerk als de ‘Sunday Assembly’ of een bijeenkomst van het humanistisch verbond. Toch vindt de rechter dat deze subjectieve beleving geen grond is voor het aanmerken van de kvhVSM als religie. De paradox is eigenlijk dat kvhVSM als publieke religie erkent wil worden, maar dat dit niet lukt omdat te weinig private, individuele beleving en betekenis heeft. Als anti-religieuze beweging heeft het volgens mij in ieder geval succes. In ieder geval retorisch, in het absurd maken van godsgeloof en in andere landen ook in het aankaarten van de privileges die sommige religies in het publieke domein hebben.

Toch is ook dit vergelijkbaar met wat typische religies doen. Volgens de socioloog Jose Casanova zullen religies die vanuit de overheid worden gemarginaliseerd kunnen gaan ‘deprivatiseren’, wat inhoudt dat ze met nadruk, soms met geweld aandacht opeisen in het publieke domein. Zou dat rondom het pastafarianisme ook aan het gebeuren zijn? Ze zouden daarmee laten zien ook wat dat betreft typisch religieus te zijn. Aan de andere kant, in Nederland houden we niet zo van atheïsten met zendingsdrang. Maar wie weet kan Arjen Lubach, nu hij geen Farao mag worden en het seizoen van zondag met Lubach is afgelopen, als zendeling van de kvhVSM aan de slag? Op zich geen verkeerde carrièremove, getuige de loopbaan van CU tweede Kamerlid Segers…