Onnodige paniek in België

die gasten verspreiden naar hartenlust contextloze witte ruis en gaan dan mensen die wel iets beters te doen hebben vragen of zij misschien enig idee hebben wat dat zou kunnen betekenen. Absurder wordt het niet meer…

Contextloze witte ruis

Met die woorden karakteriseerde een collega-socioloog het recente onderzoek van Ipsos over de houding ten opzichte van religie in 23 landen. Hij had net een Belgische journalist die om een toelichting op dit onderzoek vroeg naar mij doorverwezen. In de media waren al diverse artikelen aan gewijd (hier, hier en hier). De journalist vond de analyse mager en wilde meer inzicht in de materie. De collega had wel iets beter te doen en vond dat ik dat dan maar moest verschaffen (ik heb inderdaad even niets beters te doen).

Religie doet meer kwaad dan goed

Waar het om draait is dat Ipsos hun internetpanel vroeg of men vond dat religie meer kwaad dan goed doet in deze wereld. Maar liefst 68% van de Belgen was het hier mee eens. De hoogste score van alle 23 landen (gemiddelde score was 49%). Hoe kan dat? Volgens Ipsos komt dit door de seksueel misbruikzaken in België en de rechtvaardiging van geweld en terreur in de naam van Islam. In de media wordt ook nog stil gestaan bij verregaande secularisatie en het verdwijnen van het geloof uit het leven van alledag.

Timing

Natuurlijk, die zaken hebben invloed op de houding van Belgen ten opzichte van religie. Maar, de timing kan ook meespelen. Wat nergens werd vermeld is dat het onderzoek een week na de mislukte aanslag in Brussel plaats vond. Na de verschrikkelijke aanslag op Zaventem airport een jaar eerder zal dat de houding van de Belgen nogal beïnvloeden. Maar, de vraag rijst of men dan religie in het algemeen kwalijk vindt, of deze specifieke uiting van religieus geweld, als we dit al religieus kunnen noemen. Bijna niemand keurt dit soort aanslagen goed, maar is men daarmee zo scherp gekant tegen religie?

Belgen scoren gemiddeld

Mijn onderzoek laat zien dat gemiddeld genomen, Belgen helemaal niet zo anti-religieus zijn. Ze scoren lager dan landen als Frankrijk en Nederland. Wel scoren ze gemiddeld genomen hoger in hun afwijzing van de Islam. Echter, ook die score is redelijk gemiddeld en veel lager dan landen als Duitsland en Oostenrijk. Maar, daarbij moet ik een aantekening maken. Net zoals de vage omschrijving van ‘religie doet meer kwaad dan goed’ niet laat zien welke religie men voor ogen heeft bij het beantwoorden van die vraag, zo moeten we ook afvragen wat men bedoelt wanneer men de Islam afwijst.

Religieuze oorlogen bestaan niet

Verschillende onderzoeken laten zien dat men niet zo zeer de Islam als religie afwijst, maar de aanwezigheid van Moslim immigranten niet ziet zitten (hier bijvoorbeeld). Daar zijn natuurlijk heel diverse oorzaken voor. Mij schijnt de anti-religieuze verklaring de minst logische. Sterker nog, ik denk dat hier politiek, cultuur en religie volledig door elkaar gehaald worden. Dat is bijvoorbeeld hetzelfde als zeggen dat het Noord-Ierse conflict een religieus conflict is. Religieuze legitimatie is iets anders als religieuze motivatie. Vaak krijgen conflicten een legitimatie vanuit een cultuur drager als religie, maar zelden is de motivatie gegeven vanuit religie (zie het werk van Paul Collier, die stelt dat elk groot conflict politiek-economisch gedreven is). Religieuze oorlogen bestaan dus niet.

En de Dalai Lama dan?

Uiteindelijk zeggen de cijfers van Ipsos niets, want er is niet te achterhalen wat men onder religie verstaat (of onder ‘meer kwaad dan goed’). Natuurlijk, een overwegend negatief houding ten opzichte van religie in het algemeen is iets om over na te denken. Maar het zou pas echt interessant zijn te weten hoe men aankijkt tegen verschillende religies. Maakt het uit wanneer de Katholieke paus een stemadvies geeft, of wanneer de Dalai Lama dit doet? Wanneer een immigrant Katholiek is of Moslim? Is men tegen traditionele religie en voor een individueel spirituele beleving of wijst men elke vorm van niet rationeel geloof af? Valt geloof in de wetenschap voor mensen ook in de religieuze categorie? Deze vragen relateren aan de samenhang tussen secularisatie, immigratie, politieke betrokkenheid, religieuze overtuigingen en culturele conflicten. Nogal wat actuele thema’s dus. Helaas laten veel survey-onderzoekers zich beperken tot dit soort algemene uitspraken over het kwaad en goed van religie (niet alleen Ipsos, ook het EVS en ISSP maken zich daar aan schuldig). Een gemiste kans en eeuwig zonde, dus.